Historia Zespołu
Zespół Pomocy Kościelnej dla Katolików na Wschodzie istnieje już od 1989 roku. Stosownie do wskazań 238. Konferencji Plenarnej Episkopatu Polski kard. Józef Glemp, dekretem nr 3743/89 z dnia 30 grudnia 1989 roku, powołał Zespół Pomocy Kościelnej dla katolików w ZSRR, a jego przewodniczącym mianował bp.Jerzego Dąbrowskiego, zastępcę sekretarza Episkopatu Polski. Członkami Zespołu prymas mianował: ks. Stanisława Kuracińskiego SAC i ks. Edwarda Michalskiego TChr. Zespół miał przede wszystkim koordynować pomoc podejmowaną± przez poszczególne diecezje i zgromadzenia zakonne, a także organizować pomoc osobową oraz rzeczową (np. szaty i naczynia liturgiczne, książki religijne).
W latach 1991 - 2000 ofiarnie służyli Bogu i Kościołowi katolickiemu na Wschodzie: bp Ryszard Karpiński, biskup pomocniczy diecezji lubelskiej, który na podstawie decyzji 245. Konferencji Biskupów Diecezjalnych zebranych w Warszawie 28 lutego 1991 roku otrzymał od kard. Józefa Glempa, prymasa Polski nominację na okres trzech lat na przewodniczącego Zespołu Pomocy Kościelnej dla Katolików w Związku Radzieckim (dekret nr 556/91/P z dnia 2 marca 1991).
Nadto stosownie do wskazań Konferencji Episkopatu Polski i w porozumieniu z przełożonym Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej, kard. Józef Glemp mianował ks. Wiesława Wójcika TChr, członkiem Zespołu Pomocy Kościelnej dla Katolików w ZSRR (dekret nr 3102/91/P z dnia 15 października 1991). W roku 1992 dokonano zmiany w nazwie tej kościelnej organizacji. Ksiądz Andrzej Franciszek Dziuba, z Sekretariatu Prymasa Polski, pismem nr 724/92/P z dnia 5 marca 1992 roku, poinformował bp. Ryszarda Karpińskiego, że prymas Polski, kard. Józef Glemp, wyraził zgodę, by dotychczasowy Zespół Pomocy Kościelnej dla Katolików w ZSRR mógł się nazywać: Zespół Pomocy Kościelnej dla Katolików na Wschodzie.
Na miejsce ks. Wiesława Wójcika TChr, po niemal dziesięciu latach jego pracy w Zespole, za zgodą przełożonych zakonnych został wyznaczony ks. Józef Kubicki TChr, który otrzymał nominację od kard. Józefa Glempa, dekret nr 4313/00/P z dnia 22 grudnia 2000 roku. Tak, więc od 31 stycznia 2001 roku biurem Zespołu przy Sekretariacie Konferencji Episkopatu Polski kieruje ks. dr Józef Kubicki TChr.
Na Zebraniu Plenarnym Konferencji Episkopatu Polski, która odbyła się na Jasnej 25 sierpnia 2001 roku, powołano Radę Programową, w skład, której weszli bp Tadeusz Pikus, jako jej przewodniczący z Archidiecezji Warszawskiej, bp Edward Janiak z Archidiecezji Wrocławskiej oraz bp Jacek Jezierski z Archidiecezji Warmińskiej. Ten fakt wskazuje, że Zespół, został odłączony od bezpośredniego wpływu Komisji Episkopatu ds. Misji, ponieważ nie ma w Kościele katolickim na Wschodzie „misji”, lecz jest „pomoc odradzającemu się Kościołowi katolickiemu na Wschodzie”.
Zespół opracował Regulamin, który został przyjęty i zatwierdzony przez 338. Zebranie Plenarne Konferencji Episkopatu Polski w dniu 13 marca 2007 roku. Według Regulaminu nazwa Zespołu uległa zmianie na: Zespół Pomocy Kościołowi na Wschodzie. Aktualnie w skład Zespołu Pomocy Kościołowi na Wschodzie przy Sekretariacie Konferencji Episkopatu Polski wchodzą: bp Tadeusz Pikus, jako przewodniczący Zespołu oraz jego nowo wybrani członkowie księża biskupi: Tadeusz Bronakowski, biskup pomocniczy Diecezji Łomżyńskiej i Marian Rojek, biskup pomocniczy Archidiecezji Przemyskiej, a także ks. Leszek Kryża TChr – dyrektor biura Zespołu.
II. Początki pomocy katolikom na Wschodzie
a) pomoc ukryta i nieoficjalna
Nie sposób podać kompletnego opisu początków pracy Kościoła katolickiego na Wschodzie. Nie prowadzono w początkowym okresie statystyk czy badań socjologicznych. Było to niemożliwe, a nawet zakazane i karalne. Początkowo świadczona była pomoc w formie ukrytej i nieoficjalnej. Wiele zgromadzeń zakonnych i poszczególnych osób życia konsekrowanego - widząc ogromne spustoszenie w dziedzinie religii przez system sowiecki, z jednej strony oraz autentyczne pragnienie jej rozwoju, z drugiej strony - zakładało w ukryciu własne wspólnoty na Wschodzie. Wykonywały one ogromną pracę zgodnie z własnym charyzmatem. Jednakże brakuje pisemnych opracowań na ten temat. Najwięcej możemy dowiedzieć się z wywiadów z kapłanami i siostrami zakonnymi, które tam pracowały w tych trudnych dla kościoła czasach.
Ważnym elementem ukrytej i nieoficjalnej pracy w Kościele na Wschodzie była współpraca z osobami konsekrowanymi w Polsce. Wiele osób wyjeżdżało na Wschód przewożąc w ukryciu książeczki do nabożeństw, różańce, medaliki i inne przedmioty kultu. Często graniczyło to z prawdziwym cudem Bożej Opatrzności, że przy tak wielkich kontroli granicznej udawało się przewozić różnorodne pomoce religijne dla tych, którzy nieoficjalnie pracowali na rzecz Kościoła katolickiego na Wschodzie.
b) pomoc zorganizowana
Od pierestrojki zmieniła się sytuacja Kościoła katolickiego, prawosławnego i greckokatolickiego na Wschodzie oraz innych związków wyznaniowych. Wystarczy wspomnieć takie fakty, jak: powstanie struktur kościelnych, utworzenie nowych diecezji z nominacji nowych księży biskupów, otwarcie nowych seminariów duchownych i uczelni katolickich. Wybudowano wiele nowych świątyń, wyremontowano zniszczone świątynie, gorliwa praca kapłanów i sióstr zakonnych zaczęła wydawać pozytywne owoce w postaci powołań rodzimych. Wraz z uzyskaniem wolności religijnej działalność ewangelizacyjną rozpoczynają ruchy kościelne i stowarzyszenia wiernych świeckich, którzy przybywaj± z pomoc± do diecezji na zaproszenie miejscowego Ordynariusza. Wydawane s± księgi liturgiczne i czasopisma katolickie na użytek własnych diecezji i miejscowych parafii oraz domów zakonnych. Uzyskana w większym stopniu wolność religijna przekłada się na większe zaangażowanie wiernych w życie Kościoła itp. To wymaga wsparcia przede wszystkim Kościoła w Polsce, który naprawdę angażuje się coraz bardziej w pomoc dla Kościoła katolickiego na Wschodzie i to w wieloraki sposób. Nie należy zapomnieć roli instytutów życia konsekrowanego.
c) działalność sióstr zakonnych i instytutów świeckich
Można wywnioskować, że liczba sióstr zakonnych pracujących w Kościele katolickim na Wschodzie stale wzrasta i wynosi blisko 650 osób. Z ogólnych wiadomości wiemy, że siostry zakonne pracują przeważnie przy parafiach jako katechetki, opiekunki chorych, zakrystianki. Niektóre z nich pracuj± w Kuriach Biskupich, a wiele z nich udziela się w pomoc charytatywną i pielęgniarską, zgodną z ich charyzmatem.
Także niektóre z zakonów klauzurowych zostały przyjęte do diecezji katolickich na Wschodzie. Nie jest ich wielka liczba. Ich klasztory znajduj± się w Moskwie, Kijowie, Karagandzie w Kazachstanie i w Usolu Syberyjskim koło Irkucka.
Również Instytuty świeckie w niewielkiej liczbie są obecne na Wschodzie. Zgodnie z natur± swego charyzmatu nie prowadzą oni życia wspólnotowego, ale dają świadectwo chrześcijańskiego życia poprzez obecność i pracę, np. Focolarini.
d) praca zakonów męskich
Najwięcej jednak w Kościele katolickim na Wschodzie pracuje przedstawicieli męskich instytutów życia konsekrowanego i stowarzyszeń życia apostolskiego. W roku 2005 pracowało w krajach Wspólnoty Niepodległych Państw i krajach byłego bloku komunistycznego 639 księży i braci (3 biskupów, 579 księży i 60 braci). Liczba ta wzrasta, przy czym niektóre zakony maj± już własne jednostki administracyjne, np. dominikanie i karmelici(kapucyni) w Kijowie. Warto też dodać, że zgłasza się coraz więcej kandydatów z miejscowych parafii, co budzi nadzieję na odrodzenie się Kościoła katolickiego na Wschodzie. Istniej± już miejscowe diecezjalne seminaria duchowne i zakonne domy formacyjne, np. pallotyni koło Lwowa.
Gdy chodzi o rodzaj pracy zakonów męskich w większości jest to praca na parafiach, ale z zaznaczeniem własnego charyzmatu. Należy stwierdzić, że coraz częściej prowadzone są prace, zgodne z charyzmatem danej rodziny zakonnej. Na przykład praca charytatywna (stołówki dla dzieci i młodzieży z rodzin rozbitych), praca wśród chorych, praca wydawnicza, szkoły ewangelizacyjne, poradnie psychologiczne, praca w środkach społecznego przekazu.
To tylko niektóre prace i dzieła prowadzone przez męskie zgromadzenia zakonne. To wszystko odbywa się we współpracy z miejscowymi Biskupami, duchowieństwem oraz we współpracy ze zgromadzeniami żeńskimi.
